Η χρονιά που φεύγει

Ανασκόπηση των βιβλίων της χρονιάς από τον Νίκο Κουρμουλή.

29 Δεκεμβρίου 2015 17:07:06

Του Νίκου Κουρμουλή

Συνήθως όποτε φεύγει ο χρόνος μας πιάνει ανίατος παρελθοντολαγνεία. Τότε που... είναι η αγαπημένη έκφραση πολλών από εμάς, υπό την πίεση της νοσταλγίας. Επειδή το παρόν τις περισσότερες φορές απωθεί τους συναισθηματικούς μας νευρώνες, γυρίζουμε πίσω για να βρούμε δύναμη αισιοδοξίας για το μέλλον. Η αλήθεια είναι ότι κάθε σεζόν υπάρχει μία τουλάχιστον δέσμη καλών εκδοτικών προϊόντων. Βιβλίων που σε πηγαίνουν μια βόλτα παρακάτω τουλάχιστον. Όλων των ειδών και των συγγραφικών στυλ.

Με γενικευμένη την αίσθηση της κρίσης τόσο στη χώρα μας όσο και σε άλλες χώρες, η πεζογραφία (με μειωμένη παραγωγή) προσπαθεί να δώσει είτε ρεαλιστικά δείγματα της πολυεπίπεδης κατάστασης, είτε με όπλο την αλληγορία να αποδώσει πτυχές της ψυχολογικής διάστασης των χειμαζόμενων κοινωνικών ομάδων και ατόμων. Τίποτε όμως δεν φαντάζει ρόδινο ή «αυτονόητο». Οι φωτογραφικές αποδόσεις της κρίσεις, που συνήθως προέρχονται από ρεπορτάζ μεγάλων δικτύων ενημέρωσης, δεν φέρνουν τα απαραίτητα μυθοπλαστικά αποτελέσματα. Έτσι η λογοτεχνία βρίσκεται να εφάπτεται στη παγίδα της συνέχειας μιας προειδομένης «πραγματικότητας». Η κρίση δεν έχει ανάγκη από φωτεινούς παντογνώστες. Είναι ένας ωκεανός επανεύρεσης των ιχνοστοιχείων που διέπουν το λογισμικό  του καθένα.

Παρόλα αυτά οι προσπάθειες που γίνονται έχουν φέρει μια καλή σοδειά βιβλίων. Όπως και στο χώρο του δοκιμίου, τα ιστορικά και τα κοινωνιολογικά συγγράμματα που επιτέλους πήραν τα σκήπτρα από τις πάσης φύσεως οικονομολογικές πραγματείες και αναδεικνύουν τα εφαλτήρια ενός κόσμου που αλλάζει διαρκώς. Πως μπορεί να διαρραγεί η έλλειψη νοήματος; Ας δούμε όμως μερικές κυκλοφορίες που μας εντυπώθηκαν τη χρονιά που μας πέρασε. Όσες απουσιάσουν, δεν σημαίνει ότι δεν αξίζουν. Μακριά από εμάς ο ρόλος του «υπέρτατου κριτή». Μια έννοια που δεν υφίσταται πλέον στο κόσμο των δικτυώσεων. Η πληροφορία αντικαθιστά πιά την γνώμη. Πως αλλάζει αυτό; Με επίπονη μελέτη. Τι άλλο;

Πάμε λοιπόν να δούμε μερικούς ξένους τίτλους πεζογραφία:

Μισέλ Ουελμπέκ: «Υποταγή» (εκδ Εστία-μτφρ Λίνα Σιπητάνου)
Ένας υπονομευτής του εαυτού του που αντανακλά στην συλλογική συνείδηση της Γαλλίας. Ένα οξύ διαλεκτικό πνεύμα που εδώ φτάνει στο απόγειο της σκέψης του. Μια χώρα, μια Ήπειρος υπό εθνικό ολοκληρωτισμό (Λεπέν) και υπό θρησκευτικό μένος (ΙΣΙΣ). Οι «υπηρεσίες» των διανοουμένων σε αυταρχικά καθεστώτα και η ακόλουθη ποδηγέτηση με σκοπό την άμεση λαϊκή αποδοχή. Θα σας κρατήσει σίγουρα ξύπνιους τις μέρες της ραστώνης και θα στρίψει τη βίδα στη πληγή των βεβαιοτήτων.

Μπρις Ντ’Τζ. Πάνκεϊκ: «Τριλοβίτες» (εκδ Μεταίχμιο-μτφρ Γιάννης Παλαβός)
Εκεί γύρω στα 30 του χρόνια, αυτοκτόνησε. Ότι γραπτό άφησε, βρίσκεται εδώ. Εδώ βρίσκονται και ο έκπτωτοι άγγελοι της Αμερικής. Ή μιας φανταστικής χώρας δίχως αύριο. Οι λαβές των παθών, του μεροκάματου, της απαξίωσης που σφυρίζουν γύρω από τα κεφάλια των ανθρώπων που έμειναν στην απ’έξω. Μια μικρή Βίβλος των αποκλεισμένων. Η γραφή του σε πιάνει από τον λαιμό και δεν σ’αφήνει ρούπι, μέχρι να το τελειώσεις.

Φλάννερυ Ο’Κόνορ: «Ημερολόγιο προσευχής» (εκδ Αντίποδες-μτφρ Γιάννης Παλαβός)
Υπό του Νιστεϊκού αστερισμού στον «Αντίχριστο», αλλά και πέρα από αυτόν, η γητεύτρια του διηγήματος, συνομιλεί με τον Θεό. Με την ύλη που την φέρνει στο κατώφλι της ανυπαρξίας. Αισθητική μαστοριά, εξερεύνηση των Θείων κελευσμάτων, η αντιαπαράθεση του θνητού ατόμου με το άφθαρτο πρόσωπο. Ευσύνοπτο βιβλιαράκι, το διαβάζεις σε ανύποπτο χρόνο και μετά ξαστερώνουν οι ορίζοντες σου.

Γκαμπριέλ Γκαρθία Μάρκες: «Άπαντα διηγήματα» (εκδ Νεφέλη-μτφρ Κλαίτη Σωτηριάδου)
Ένας συγκεντρωτικός τόμος για όσους θέλουν να αφουγκραστούν τις θραυσματικές σκέψεις του μεγάλου Κολομβιανού. Πλουσιότατη συλλογή, πάνω στο πνεύμα και τον λόγο της μεταβατικής λογοτεχνίας, από την πολιτική συνείδηση στην γεωγραφία της ψυχής. Οι τρόποι και οι τεχνικες του Μάρκες, σε πλήρη ανάπτυξη.

Χάινριχ Μπελ: «Ομαδικό πορτρέτο με μια κυρία» (εκδ Πόλις-μτφρ Μαργαρίτα Ζαχαριάδου)
Ένα από τα κορυφαία μεταπολεμικά έργα στη Γερμανία και στην Ευρώπη γενικότερα. Ποιο είναι το πορτραίτο της γυναίκας που εξαφανίζεται κάτω από τα ερήπεια και μας μαρτυρά την εγκατάλειψη της φιλοδοξίας για ζωή; Ένα κολάζ που μένει ακατάβλητο στη μνήμη, η Λένι. Ο ναζισμός κατάφερε να διαγράψει τον άνθρωπο ως έλλογο ον. Τώρα ήρθε ο καιρός του επίπονου στοχασμού. Λένι, το καίριο σημαίνον και της δαιδαλικής εποχής μας.

Ράφαελ Τσίρμπες: «Στην άκρη του γκρεμού» (εκδ Κέδρος-μτφρ Βασιλική Κνήτου)
Ένας εξωφρενικός μονόλογος, με ασίγαστο κρεσέντο, πλαισιώνει σαφώς ένα γοητευτικό μυθιστόρημα για την κοινωνική κρίση, με επίκεντρο την Βαλένθια. Ο Τσίρμπες που συγκαταλέγεται στους μεγάλους ευρωπαίους συγγραφείς υπό σκιά όμως, δημιουργεί τους άξονες της πληβιοποίησης των ημερών μας. Η εγκατάλειψη, η επικείμενη κατάρρευση των δομών και των λαθραίων πλουτισμών, σε μια saga που στιλιτεύει την ψευδαίσθηση.

Έρρι Ντε Λούκα: «Το βάρος της πεταλούδας» (εκδ Κέλευθος-μτφρ Άννα Παπασταύρου)
Ένα λιτό, μεθυστικό γράμμα προς τη φύση του ανθρώπου, που ξεσηκώνεται από την βολή του «πολιτισμού» και οδεύει προς σχηματισμό της μοναξιάς του. Εκεί θα αναμετρηθεί με τον βασιλιά του βουνού. Ένας συγγραφέας με τόλμη και μεγάλη γνώση της αφηγηματικής οικονομίας. Ποιητικό πεζό, όσο δεν μπορεί να φανταστεί η λογοτεχνία. Άγριεμένο οδοιπορικό, που έρχεται σε πλήρη αρμονία με την άρδευση του συναισθήματος εξορίας.

Τόμας Μπέρνχαρντ: «Πρόζα» (εκδ Κριτική-μτφρ Βασίλης Τσαλής)
Ξέρεις τι θέλεις; Που ισορροπείς και που χάνεσαι; Ένα μικρό εκδοτικό μπιζού, που έρχεται να χαιρετίσει τον μέγα Τόμας Μπέρνχαρντ. Οι συνιστώσες που εξεγείρουν το ανθρώπινο θυμικό και τανύζουν το σώμα. Θάνατος, αγωνία, ασθένεια, επιμονή, αμφισβήτηση, απουσία κ.α. Η τραγικότητα των αντιηρώων της καθημερινής πλάνης, έρχεται μέσα από αυτά τα διηγήματα να αγναντέψει τη σαρκοβόρα εποχή μας.

Τζέημς Έλλρόυ: «Τα σκοτάδια μου» (εκδ Άγρα-μτφρ Ανδρέας Αποστολίδης)
Προσπάθεια αυτοβιογράφησης, του επιδραστικού αστυνομικού συγγραφέα και συμβόλου του αμερικανικού crime fiction όπως διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια. Από τον θάνατο της μητέρας του, στην δύσκολη εφηβεία, στο στοίχειωμα της ζωής, στα αδιέξοδα του ανήκειν. Πως αναθράφηκε στο έγκλημα και κατάφερε να γράψει γι αυτό. Η κραυγή μιας κάθαρσης που δεν ήρθε ποτέ.

Τζεφ Βάντερμιερ: «Αφανισμός» (εκδ Καστανιώτη-μτφρ Μιχάλης Μακρόπουλος)
Αν στο τέλος ξυρίζουν τον γαμπρό, όπως λέει και ο σοφός λαός, τότε το καλό μας ήρθε λίγο πριν γυρίσει ο χρόνος. Έκει που σταμάτησε ο Λάβκραφτ και πήγε να τον επισκεφθεί ο Μπάλαρντ. Φαντασία ανόθευτη, που περνά από τους βιολογικούς αποστακτήρες του σήμερα. Τέσσερις επιστήμονες θα προσπαθήσουν να εξερευνήσουν ένα θαμμένο χωριό, όπου εκεί φύεται ένα σπάνιο είδος μύκητα. Είμαστε στην αρχή ενός τρομακτικού ταξιδιού, που θα σας αφήσει άναυδους

Ας περάσουμε σιγά-σιγά στα δυνατά σημεία της εγχώριας παραγωγής, ιδιαίτερα ποιοτικής φέτος και με λιγότερους τίτλους:

Δημήτρης Νόλλας: «Μάρμαρα στη μέση» (εκδ Ίκαρος)
Όχι απλά λόγω ονόματος. Αλλά εδώ ο Νόλλας έρχεται να περιγράψει με τον δικό του του συμβολιστικό τρόπο, τις παρενδυσίες και τους ανεμόμυλους, τις διαψεύσεις και τις μεγάλες ελπιδοφόρες χίμαιρες των τελών του εικοστού αιώνα. Μέσα από την απεικόνηση της Δύσης προς το ικρίωμα της. Δεν χρειάζονται πολλά: Ένα ταξίδι στη Γερμανία και η παρατήρηση ενός πίνακα. Μπερδευτήκατε; Διαβάστε τις ελάχιστες σελίδες του και θα καταλάβετε αμέσως.

Θωμάς Συμεωνίδης: «Γίνε ο ήρωας μου» (εκδ Γαβριηλίδης)
Στο σουρρεαλιστικό καμβά μπεκετικών απολήξεων, ένας νέος συγγραφέας τολμά να τα βάζει με τέρατα των νοηματικών παρεξηγήσεων και να νικά κατά κράτος. Σπάνια τατελευταία χρόνια έχουμε την ευκαιρία να υπάρξουμε μάρτυρες ενός περίκλειστου εκμαγείου αφήγησης, όπου ένας απρόσωπος Οργανισμός δεσπόζει σαν πολύποδας. Μια από τις εκπλήξεις της φετινής χρονιάς.

Έρση Σωτηροπούλου: «Τι μένει από τη νύχτα» (εκδ Πατάκη)
Μια εξαίσια μυθιστορηματική απόδοση της καλλιτεχνικής διαδικασίας, μέσα από το μοναδικό ταξίδι του Καβάφη στο εξωτερικό και μάλιστα στο Παρίσι. Παραμονές της διπλής κατάρρευσης της Ελλάδας, το 1897 (του πολεμικού μετώπου και του κραχ). Η συγγραφέας μέσα από τα αισθητικά σκιρτίματα του Αλεξανδρινού, αναλαμβάνει να δείξει την πορεία της τέχνης ως ένα σύμπαν ριζοσπαστισμού και υπερβάσεων.

Στάθης Κοψαχείλης: «Η Δρακοντιά» (εκδ Μελάνι)
Ποιοι είναι εκείνοι που εμπεριέχουν την ορφανεμένη αποψήλωση της υπαίθρου; Μα όσοι έχουν επιβιώσει δια πυρός και σιδήρου. Οι σαλοί και οι τριγυτές της ζωής. Οι λαβωμένοι διαβάτες των μεγάλων υποσχέσεων. Που τα έχασαν όλα και προσπαθούν να σώσουν τα επείγοντα. Ένα παιδί από την επαρχία, θυμάται εκείνα που δεν έζησε και εκείνα που θα ήθελε να ποθεί. Διηγήματα, υψηλής τάσης.

Δημήτρης Κωνσταντίνου Π.: «Indigo» (εκδ Εξάρχεια)
Αναπάντεχο θρίλερ δρόμου, που φέρνει κάτι από την «Μεγάλη ανατριχίλα». Στην Αθήνα υποτίθεται του σήμερα μια ομάδα φίλων ανιχνεύει την αντοχή στο Εγώ. Μεταξύ νομιμότητας και παρανομίας, η απληστία, η υποκρισία, το βόλεμα, το φευγιό, η επιθυμία της σάρκας κάνουν έντονη την παρουσία τους. Όλα αυτά υπό το άγρυπνο βλέμμα του συνδετικού κρίκου της παρέας, που έχει πεθάνει πρόσφατα. Οι απρόβλεπτες «λαθροχειρίες» της καθημερινότητας.

Μαρία Στεφανοπούλου: «Άθος, ο δασονόμος» (εκδ Το Ροδακιό)
Ένα από τα πλέον αινιγματικά μυθιστορήματα της σεζόν που πέρασε και γι αυτό κυρίως τον λόγο, σαγηνευτικό.  Άνθρωπος ή μνήμη γεγονότων; Μπορεί και τα δύο. Μια μορφή στοιχειώνει την ευρύτερη περιοχή των Καλαβρύτων, από το’43. Είναι ο άταφος νεκρός από τις ομαδικές εκτελέσεις; Ή ο αναμεταδότης των πολεμικών εκλημάτων από γενιά σε γενιά; Ουδής μπαίνει σε θέση να μάθει. Αν και όλοι εμπλέκονται. Ατμοσφαιρικό, βουτηγμένο στην σκοτεινή βυρωνική πλάνη, αυτό το έργο δημιουργεί την αίσθηση ανοίκειου αποκτήματος, που γνωρίζει καλά η ψυχή.

Δημήτρης Παπακώστας: «Αδέσποτα σκυλιά» (εκδ Ποταμός)
Μικρές σκόρπιες σκέψεις. Σαρανταπενταράκια ηχητικά, λεκτικών και μουσικών τόπων. Ολάκερο σύμπαν μνήμης και αχνοπάτητων ιστοριών. Τις διαβάζεις απ’όπου θες. Συμπυκνώνουν την διακειμενική αυτονομία, ενός κολάζ που δεν πειέχει αντιγραφές. Είναι το άμεσο συναισθηματικό φορτίο όλων όσων έχουμε προφορικά τουλάχιστον εξομολογηθεί στις παρέες και στις μοναχικές στιγμές μας. Ομίχλη από τσιγάρα και αλκοολούχες παρακαταθήκες, καθώς ξαστερώνει το ηλιόφωτο πρωϊνό.

Έλενα Μαρούτσου: «Οι χυδαίες ορχιδέες» (εκδ Κίχλη)
Η επιστροφή της Έλενας Μαρούτσου, συνοδεύεται από ένα μυθιστορηματικό διήγημα κατατμημένο σε ένα (α)συνεχές δαιδαλώδες περιβάλλον, ενορμήσεων. Η επίθεση στα ταμπού. Μια διαρκής συνομιλία με έργα και ημέρες λογοτεχνικής διακινδύνευσης και επιρροών,  όπου εκεί καθρεφτίζεται κάθε μια ξεχωριστά η ανάγκη για επαφή ή και αναζήτηση με την αλήθεια της τέχνης. Δύσκολη αναμέτρηση, που σμιλεύει όμως το συγγραφικό υποκείμενο ως κίνηση αισθητικής δομής.

Μαρία Ξυλούρη: «Η νυχτερινή βάρδια του καλλιγράφου» (εκδ Καλέντη)
Σε ένα βορειοελλαδίτικο τοπίο. Στενό νησί. Μετακινούμενος χώρος. Φανταστικός και ρεαλιστικός ταυτόχρονα. Μια οικογένεια και τα κλαδιά της. Ρευστοί τοίχοι σε υγρό περιβάλλον. Πατέρας και γιος. Φαντάσματα, μοίρες και παράξενα όντα. Ο δρόμος προς την συμβολιστική αναρρίχηση έχει αντίτιμο ακριβό. Τόσο για την συγγραφέα, όσο και για τους ήρωες. Το αίμα είναι εκείνο που καθηλώνει τα πάθη στην εκδίκηση. Μια ιστορία που ξεχωρίζει για την βιρτουζιτέ της.

Βασιλική Πέτσα: «Μόνο το αρνί» (εκδ Πόλις)
Στην αντάρα των θολών τοπίων από τον Εμφύλιο μέχρι και την Μεταπολίτευση, κινείται η τρίτη δουλειά της συγγραφέως. Καμπή τόσο στο ύφος, όσο και στο σκάψιμο των προσώπων που αυλάκωσαν την πρόσφατη ελληνική ιστορία. Μακριά από εγωτικούς ηρωϊσμούς, ένας αξιωματικός που δίνεται ολόψυχα στο αντάρτικο με τον ΕΛΑΣ, ένα κοριτσάκι που φτάνει στα άκρα για την απόκτηση ζαχαρωτών, μια οικογένεια που βυθίζεται στον εκμαυλισμό και ένα συναπάντημα τριών δασκάλων με έναν βοσκό, «κλείνουν» το βαρύ φορτίο του τραύματος στο κοινωνικό σώμα.