ICARO – ΙΚΑΡΟΣ: Η ιστορία του θρυλικού εργοστασίου κεραμικών της Ρόδου (1928-1988) στο Μουσείο Μπενάκη

Πόλυ Χατζημάρκου - Ο συλλέκτης και ερευνητής Γιάννος Θ. Ιωαννίδης ξετυλίγει Στο Κόκκινο Ρόδου 103.7 την ιστορία του εργοστασίου κεραμικών ICARO-ΙΚΑΡΟΣ μέσα από μια ολοκληρωμένη έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη, με μοναδικά αντικείμενα και αρχειακό υλικό που ο ίδιος έχει συλλέξει. 

12 Οκτωβρίου 2017 14:52:52

«Οι δημιουργίες που μας χάρισε το εργοστάσιο είναι πολύ σημαντικές και άρρηκτα συνδεδεμένες με το νησί της Ρόδου και με την ιστορία του» αναφέρει Στο Κόκκινο Ρόδου 103,7 ο  Γιάννος Θ. Ιωαννίδης. Η έκθεση ICARO – ΙΚΑΡΟΣ περιλαμβάνει κεραμικά και αδημοσίευτο αρχειακό υλικό που διατρέχουν όλη την περίοδο λειτουργίας του εργοστασίου, μια, μοναδική στο είδος της, συλλογή κεραμικών και την επισταμένη έρευνα του ίδιου του κ. Ιωαννίδη.


Από την έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη

Ξεκινώντας η συζήτηση από την φήμη που είχε η Ρόδος, ιδιαίτερα τον 19ο αιώνα, για τις αριστουργηματικές συλλογές κεραμικών, ο Γιάννος Ιωαννίδης αναφέρει:
«Η Ρόδος ήταν γνωστή για τα περιζήτητα κεραμικά του Ιζνίκ, κυρίως αυτά του 16ου και 17ου αιώνα, πολλά από τα οποία βρίσκονταν σε πιατελότοιχους στη Λίνδο. Και ήταν τόσα πολλά που οι έμποροι και οι συλλέκτες του 19ου αιώνα, και ως τις αρχές του 20ου, τα χαρακτήρισαν ροδιακά. Χαρακτηριστικά να σας πω ότι την περίοδο 1860-65, ο αρχαιολόγος και φωτογράφος Salzmann, που βρισκόταν με τον Biliotti στη Ρόδο και έκαναν ανασκαφές στoν αρχαιολογικό χώρο της  Καμείρου, είχε αγοράσει από τη Λίνδο 467 κεραμικά Ιζνίκ τα οποία μετά (1865-66) πούλησε στο Μουσείο Κλουνί στο Παρίσι. Όποιος πάει σήμερα στο Εθνικό Μουσείο της Αναγέννησης της Γαλλίας, θα τα δει».

Δεν ήταν, όμως, ροδίτικα τα περιζήτητα κεραμικά.
«Το 1919, πρώτος ο Χριστόφορος Νομικός είπε ότι είναι τούρκικα, από τη μικρή πόλη Ιζνίκ (η βυζαντινή Νίκαια). Έπειτα, τη δεκαετία του ’20, οι Ιταλοί αποφασίζουν να επενδύσουν στη Ρόδο και να δημιουργήσουν εταιρείες οπότε και φτιάχνουν την εταιρεία ICARO (Industria Ceramiche Artistiche Rodio Orientali). Η εταιρεία ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 1928 αν και προϋπήρχε ως ιδέα τουλάχιστον δύο χρόνια νωρίτερα». Όπως μάλιστα μας εξηγεί ο κ. Ιωαννίδης, ένας εκ των ιδρυτών, ο Τζουλιανίνι, σε μια επιστολή του αναφέρει 'την ωραία ιδέα να αντιγράψουν τα κεραμικά της Λίνδου'. Ακολούθησαν συζητήσεις και επαφές καθηγητών και ειδικών, καθώς και αναλύσεις στην Ιταλία, που κατέληξαν στη δημιουργία του ICARO που λειτούργησε για περίπου 60 χρόνια με ένα μικρό διάστημα (1946-7) κλεισίματος.


Σερβίτσιο για καφέ (ή τσάι) σε σχέδια κεραμικών ιζνίκ, ICARO Rodi (c. 1929-30)

Την δεκαετία του ’30, με εξαίρετους Ιταλούς στο τιμόνι της καλλιτεχνικής και τεχνικής διεύθυνσης, η εταιρεία, ακμάζει και κάνει πολλές εξαγωγές. Ο κ. Ιωαννίδης δίνει ακόμα μια λεπτομέρεια: την ύπαρξη μιας τριμελούς επιτροπής (ένας μέτοχος, ένας εκπρόσωπος των εργαζομένων και ένας από την κυβέρνηση των νησιών) που επέβλεπε και ενέκρινε τα σχέδια προς αντιγραφή.



«Με τον αυστριακό σπουδασμένο κεραμίστα και γλύπτη, Έγκον Χούμπερ, στα κεραμικά εντάσσεται το τοπικό στοιχείο, όπως είναι οι φιγούρες με τις παραδοσιακές φορεσιές της Δωδεκανήσου, τα πλακάκια και τα πιάτα με την Παναγία της Φιλερήμου, το άγαλμα της Αφροδίτης  που βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο κ.α. Το εργοστάσιο κατορθώνει να επιβιώσει με μεγάλες δυσκολίες του Β΄Π.Π. , βομβαρδίζεται τον Απρίλιο του 1944 από τους Άγγλους ενώ το 1946 και 1947 ο Χατζηκωνσταντής αρχίζει να αγοράζει μετοχές. Τον Απρίλιο του 1948 στην ενσωματωμένη, πλέον, με την Ελλάδα Ρόδο, εμφανίζεται στη Γενική Συνέλευση με 230 από τις 300 μετοχές που υπήρχαν».


Πιάτο ICARO Rodi με την Παναγία της Φιλερήμου (c. 1935). 


Και κάπως έτσι, με τον Ρόδιο επιχειρηματία Κ.Δ. Χατζηκωνσταντή ως μεγαλομέτοχο, ξεκινάει η «ελληνική περίοδος» του εργοστασίου και μετονομάζεται σε «ΙΚΑΡΟΣ», ένα σημείο αναφοράς και βασική δραστηριότητα των κατοίκων της περιοχής.


O Nάσος Μυλωνάς, διευθυντής του καλλιτεχνικού τομέα του ΙΚΑΡΟΥ, παρακολουθεί νεαρό μαθητευόμενο στο σχέδιο (1955)


«Υπολογίζουμε ότι στη διάρκεια της ελληνικής περιόδου δούλεψαν ως και 400 νέα παιδιά. Παιδιά που τέλειωναν το σχολείο και στα 13 τους ξεκινούσαν στο σχέδιο, στο χρώμα και σε άλλα κομμάτια της διαδικασίας. Επίσης, δούλεψαν σημαντικοί άνθρωποι, όπως ο Σπύρος Οικονομίδης που ήταν ο πρώτος καλλιτεχνικός διευθυντής ή ο σημαντικός ζωγράφος Δημήτρης Δάβης που διετέλεσε διευθυντής το 51-52» σχολιάζει ο κ. Ιωαννίδης.

Η επιρροή του εργοστασίου στο νησί θα είναι τόσο μεγάλη που ο ίδιος χαρακτηριστικά αναφέρει ότι το 1969-70, σε μια επιτόπια έρευνα που έχει καταγραφεί, η Ρόδος έχει άλλα 11 εργαστήρια κεραμικής, τα 10 εκ των οποίων ξεκίνησαν από εργαζομένους του Ικάρου.
Βρισκόμαστε στην περίοδο που η Ρόδος αναπτύσσεται τουριστικά. Στα πολλά εργαστήρια πάνω στο νησί, προστίθενται οι εισαγωγές από Κίνα και Τουρκία φθηνότερων τουριστικών ενθυμίων.  
«Η λογική του να ζωγραφίσω ένα πιάτο ή ένα βάζο και η ποιότητά του να είναι πραγματικά εξαιρετική, έχει αρχίσει να μη βγαίνει οικονομικά. Ο Χατζηκωνσταντής προσπάθησε πάρα πολύ να κρατήσει το εργοστάσιο, στα 1983-86 προσπάθησε να το πουλήσει…». Το εργοστάσιο έκλεισε τον κύκλο του με το θάνατό του σε δυστύχημα το 1987. Η εταιρεία διέκοψε οριστικά τη λειτουργία της το 1988.


Αγαλματίδια με γυναικείες μορφές ντυμένες με τοπικές φορεσιές των Δωδεκανήσων, δημιουργίες του Egon Huber, ICARO Rodi (1933). Συλλογή Μουσείου Μπενάκη. 


"Η συλλογή των αντικειμένων και του ερευνητικού υλικού είναι μια διαδικασία που συνεχίζεται, δεν τελειώνει ποτέ" αναφέρει ο κ. Ιωαννίδης.
 
Ξεκίνησε να συλλέγει αντικείμενα λαϊκής τέχνης στα ...15 του!
«Έχω μεγάλη αγάπη για την λαϊκή τέχνη, για τα ξυλόγλυπτα, τα γυαλιά, τα κεραμικά, τις κασέλες… Με τα κεραμικά έχω μια πολύ ιδιαίτερη σχέση  και η συλλογή μου απαρτίζεται από ισλαμικά, ιταλικά και ελληνικά (χρηστικά και καλλιτεχνικά) αντικείμενα. To πρώτο μου αντικείμενο το αγόρασα ο ίδιος, στα 15 μου, στη Ρόδο (σημ: η μητέρα του Γιάννου Ιωαννίδη είναι Ροδίτισσα). Ήταν ένα μικρό κεραμικό βαζάκι του ΙΚΑΡΟΥ με ποτό μέσα, φτιαγμένο για την ποτοποιία Τριανταφύλλου. Και έτσι, με το βαζάκι που ακόμα έχω, ξεκίνησε η συλλογή. Καθώς η συλλογή  μεγάλωνε, άρχισα να ψάχνω αρχειακό υλικό και κάποια στιγμή αυτό το υλικό άρχισε να γίνεται πιο σημαντικό από τα ίδια τα αντικείμενα».


Από την έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη

Ο κ. Ιωαννίδης αναφέρεται σε επιστολές που έχουν βρεθεί, όπως εκείνη της έκθεσης της σχολής Fayenza που αναφέρεται στους καλούς πηλούς της Λίνδου και της Αρχαγγέλου για να ξεκινήσει το έργο, το αίτημα των Ιταλών για να φτιαχτεί η εταιρεία, το καταστατικό, όλα τα πρακτικά των Γενικών Συνελεύσεων ως και τις συμβολαιογραφικές πράξεις για την αγορά των μετοχών από τον Χατζηκωνσταντή, ειδικές παραγγελίες και  ιδιαίτερα αντικείμενα (όπως τα χρώματα του Μεμέτη, δηλαδή την κασετίνα με τα οξείδια που χρησιμοποιήθηκε για να φτιαχτούν τα υπέροχα χρώματα, έναν λινδιακό πιατελότοιχο με 18 σημαντικά πιάτα ιζνίκ για να δει κανείς πώς ήταν τα ιζνίκ του 16ου αιώνα στη Λίνδο, πιατελότοιχο από τα Κοσκινού και την Έμπωνα  αλλά και ένα βάζο 62 εκ. που έφτιαξαν οι Ιταλοί για να χρησιμοποιηθεί στο περίπτερο της έκθεσης των Νήσων του Αιγαίου, στη Νέα Υόρκη το 1938).

«Για να φτιαχτεί όλο αυτό το υλικό έχουν βοηθήσει πολλοί Ροδίτες που μου άνοιξαν τα σπίτια τους, τις συλλογές και τις καρδιές τους, έχω πάρει πολλές συνεντεύξεις, είναι πολλές οι ιστορίες τους και τους ευχαριστώ όλους».



Την έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη συνοδεύει δίγλωσση έκδοση, προϊόν της πολυετούς έρευνας του Γ. Ιωαννίδη για το εργοστάσιο κεραμικών της Ρόδου, βασισμένης σε πλούσιο αρχειακό και φωτογραφικό υλικό, το οποίο δημοσιεύεται για πρώτη φορά.
 
Διάρκεια έκθεσης: ως 19/11/2017


ΑΚΟΥΣΤΕ ΤΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟ ΚΟΚΚΙΝΟ ΡΟΔΟΥ 103.7 ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΥ ΧΑΤΖΗΜΑΡΚΟΥ,  ΠΑΤΩΝΤΑΣ ΕΔΩ