Πέντε «Επιτάφιοι» διαδηλωτών που έγιναν κοσμαγάπητα τραγούδια

Διονύσης Ελευθεράτος – Συνεχίζει ο ισραηλινός στρατός να πυροβολεί και να σκοτώνει Παλαιστίνιους διαδηλωτές, στη Λωρίδα της Γάζας.  Η θυσία τους γίνεται θρήνος, σύνθημα, όρκος. Σε άλλες περιπτώσεις, στο παρελθόν, θανατώσεις διαδηλωτών από ένοπλα σώματα ασφαλείας έγιναν κάτι ακόμη: Στίχοι και μουσική. Έπειτα από τις ένστολες δολοφονίες, οι έγχορδες εξεγέρσεις της συνείδησης. Θυμόμαστε πέντε τέτοιες δραματικές ιστορίες, από τρεις ηπείρους. Η μία εξ αυτών είναι ο Μάης του 1936, στη Θεσσαλονίκη. Ο «Επιτάφιος» του Γ. Ρίτσου και - κατόπιν - και του Μ. Θεοδωράκη.

06 Απριλίου 2018 15:38:35

Η πρώτη – από χρονικής πλευράς- δραματική ιστορία εξ όσων μνημονεύουμε ήταν και η μοναδική, κατά την οποία οι κινητοποιηθέντες (απεργοί ανθρακωρύχοι, συγκεκριμένα) αντέταξαν στα ένοπλα σώματα πυροβόλα όπλα κι όχι απλώς πέτρες, ξύλα ή σκέτα τα στήθη τους…

Δεύτερη ιδιαιτερότητα: Δεν επρόκειτο ακριβώς για διαδήλωση, αλλά για κατασκήνωση- τόπο συγκέντρωσης και διαμονής των απεργών. Απρίλιος 1914, στις ΗΠΑ, στο Λάντλοου του Κολοράντο. Σε ορυχεία που ανήκαν στην οικογένεια Ροκφέλερ και στα οποία οι συνθήκες εργασίας ήταν άθλιες. 

Ήταν μάλιστα και ημέρες ελληνικού Πάσχα. Αυτό γιόρταζε η ελληνική παροικία των ανθρακωρύχων, όταν επιτέθηκαν οι εθνοφρουροί. Σκοτώθηκαν 17 ανθρακωρύχοι. Έναν εξ αυτών, τον  ελληνικής καταγωγής συνδικαλιστή Λούη Τίκα,  επικεφαλής της απεργιακής κατασκήνωσης, τον δολοφόνησε η εθνοφρουρά εν ψυχρώ, όταν έσπευσε να ζητήσει εκεχειρία.

Κατόπιν ο Woodie Guthrie τραγούδησε για τη «Σφαγή του Λάντλοου».




Μάιος 1936, Θεσσαλονίκη. Η χωροφυλακή διέλυσε με τα όπλα συγκέντρωση των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη. Έντεκα οι νεκροί, αναρίθμητοι οι τραυματίες. Αιματοκύλισμα – σύμβολο του ελληνικού εργατικού κινήματος. Η φωτογραφία της μάνας που θρηνεί πάνω από το άψυχο σώμα του γιού της. Η δύναμη της ποίησης του Γιάννη Ρίτσου και της μουσικής του Μίκη Θεοδωράκη. Θα’ λεγε κανείς πως όλα μας είναι τόσο γνωστά…

Ίσως όμως η συλλογική μνήμη αξίζει να κρατήσει πιο «σφικτά» κάποιες άλλες πτυχές της ιστορίας του 1936. Όπως, πχ, πόσο βολική ήταν για την οικονομική ελίτ και την εργοδοσία η επίκληση των επιπτώσεων της παγκόσμιας κρίσης (έπειτα από το κραχ του 1929), αλλά και της πτώχευσης του 1932. Βολική, αλλά και ανελέητη… Οι αμοιβές των καπνεργατών είχαν πέσει από τα επίπεδα των 135 έως 150 δραχμών στις 75 δραχμές! Πολλοί, μάλιστα, εργάζονταν αμισθί. Μόνο για ένσημα…

Πολλοί ξεχνούν, επίσης, ότι πρωθυπουργός του αιματοκυλίσματος ήταν ο Ιωάννης Μεταξάς. Μπορεί η δικτατορία του να κηρύχθηκε στις 4 Αυγούστου του έτους εκείνου, αλλά στον πρωθυπουργικό θώκο είχε καθίσει από τις 13 Απριλίου. Ελέω του τότε αστικού «συνταγματικού τόξου», που επιζητούσε περισσότερη «πυγμή», εναντίον των πλέον ανήσυχων και δραστήριων τμημάτων της κοινωνίας… 





Αρχές Μαΐου 1970, στις ΗΠΑ. Μερικές χιλιάδες φοιτητές συγκεντρώθηκαν  στο πανεπιστήμιο του Κεντ, στο Οχάιο. Η φοιτητική διαμαρτυρία για την κλιμάκωση του πολέμου στο Βιετνάμ, εκ μέρους της κυβέρνησης Νίξον, είχε ήδη «αντιμετωπιστεί» με … κατάρες, αφορισμούς περί «αντιαμερικανισμού» και δακρυγόνα. Στις 4 του μήνα, όμως, επρόκειτο να μιλήσουν και οι σφαίρες. Οι περιγραφές του Τύπου δεν άφηναν την παραμικρή αμφιβολία για το τι είχε συμβεί: 
 
«Η Εθνοφρουρά διέταξε τους συγκεντρωμένους να διαλυθούν. Κανείς δεν έφευγε. Άρχισαν να πέφτουν δακρυγόνα. Οι φοιτητές πετούσαν πέτρες. Λίγο αργότερα ξεκίνησε το μακελειό. Εβδομήντα επτά μέλη της εθνοφρουράς με τουφέκια και ξιφολόγχες άρχισαν να κινούνται εναντίον των φοιτητών. Οι φοιτητές συνέχισαν να πετούν πέτρες προς το μέρος τους. Η εθνοφρουρά άνοιξε πυρ. Οι πυροβολισμοί διήρκεσαν μόλις 13 δευτερόλεπτα, αν και πολλοί μάρτυρες είπαν ότι κράτησαν πάνω από ένα λεπτό. Συνολικά έπεσαν 67 πυροβολισμοί. Όταν τελείωσαν, τέσσερις φοιτητές είχαν πέσει νεκροί και άλλοι εννέα είχαν τραυματιστεί. Μάλιστα, δύο από τους φοιτητές που έχασαν τη ζωή της δεν συμμετείχαν καν στην διαμαρτυρία, απλώς βρίσκονταν στο χώρο του πανεπιστημίου....»

Πασίγνωστο έμεινε το τραγούδι «Ohio» που έγραψε ο Neil Young. Δεν ήταν όμως το μόνο. Ο Bruce Springsteen αναρωτήθηκε με νότες «πού βρισκόταν ο Ιησούς στο Οχάιο», αφήνοντας μάλλον τους «καλούς χριστιανούς» και φιλοπόλεμους οπαδούς του Νίξον να βρουν την απάντηση. Το συμβάν έκαναν τραγούδι κι άλλοι διάσημοι καλλιτέχνες, όπως ο Steve Miller και οι Beach Boys.





Δεν είναι συνηθισμένο φαινόμενο να λογοκρίνει, να «κόβει» το BBC ένα τραγούδι του Paul Mc Cartney. Αυτή την αντιμετώπιση είχε όμως το «Give Ireland Back to the Irish», που κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του 1972, ως single του τότε συγκροτήματός του, των Wings.

Όταν ο  Paul Mc Cartney έγραφε το κομμάτι, δεν είχαν καλά – καλά «παγώσει» τα σώματα των 13 Ιρλανδών διαδηλωτών, σχεδόν όλων νεαρών, που σκότωσαν οι βρετανικές ειδικές δυνάμεις στο Λοντοντέρι. Τέλος Ιανουαρίου του 1972 ήταν. Στην επόμενη δεκαετία οι U2 έγραψαν το πασίγνωστο «Bloody Sunday» (κυκλοφόρησε το 1983). Για την «Ματωμένη Κυριακή» του 1972 έγραψαν τραγούδια κι άλλοι καλλιτέχνες, όπως οι Stiff Little Fingers.     

Σύμφωνα με μια εκδοχή, ο χαρακτηρισμός «Ματωμένη Κυριακή» δόθηκε πρώτα από τον βουλευτή των Εργατικών Τζον Χιουμ, αυτόπτη μάρτυρα, που κατήγγειλε ότι άνδρες των βρετανικών ειδικών δυνάμεων πυροβολούσαν πισώπλατα άοπλους εφήβους, οι οποίοι έτρεχαν να σωθούν.

Επρόκειτο πάντως για την τέταρτη «Ματωμένη Κυριακή» στην ιστορία του Ηνωμένου Βασιλείου. Προηγήθηκαν εκείνες του 1887, του 1913 και του 1920. Εκείνη του ’20 δεν αφορούσε καταστολή διαδήλωσης, αλλά εξολόθρευση 15 ανυποψίαστων φιλάθλων που παρακολουθούσαν αγώνα ιρλανδικού ποδοσφαίρου στο Δουβλίνο. Η πράξη αυτή των βρετανικών δυνάμεων έγινε ως αντίποινα για την θανάτωση 14 πρακτόρων τους από τον IRA. 

Η πρώτη «Ματωμένη Κυριακή» (1887) ήταν και η μοναδική που δεν διαδραματίστηκε σε ιρλανδικό έδαφος. Ήταν μια ογκώδης διαδήλωση που έγινε στο Λονδίνο, ως αντίδραση στην οικονομική πολιτική της κυβέρνησης των Συντηρητικών, αλλά και των επιλογών της στο ιρλανδικό ζήτημα. Στην «κεφαλή» της διαδήλωσης του 1887 βρισκόταν  και ο διάσημος Ιρλανδός συγγραφέας  και ακτιβιστής Τζορτζ Μπέρναρ Σο.      

Όσο για το μακελειό του 1972, η επίσημη Βρετανία ζήτησε συγγνώμη τον Ιούνιο του 2010, δια στόματος του πρωθυπουργού Ντέιβιντ Κάμερον. Προηγήθηκε η δημοσιοποίηση επίσημου πορίσματος (της Έκθεσης Σεβίλ) που επιβεβαίωνε όσα είχε αντιληφθεί όλος ο κόσμος: Κανένα από τα θύματα δεν συνιστούσε απειλή, ο στρατός άνοιξε πυρ αδικαιολόγητα.



Ιούνιος 1976, Νότια Αφρική. Πόσοι μαθητές και φοιτητές σκοτώθηκαν από τις σφαίρες των ένστολων κέρβερων του απαρτχάιντ, στο Σοβέτο; Η αστυνομία ανακοίνωσε 23 θανάτους, αλλά εξακριβώθηκε ότι 175 ζωές χάθηκαν.

«Αιχμή» στη διαδήλωση των 15 έως 20 χιλιάδων νέων ήταν η αντίθεσή τους στην υποχρεωτική χρησιμοποίηση της γλώσσας των «Άφρικανς» (ολλανδικών της Ν. Αφρικής) στην εκπαίδευση. Φυσικά, η αγανάκτηση διέθετε ισχυρότερο και βαθύτερο υπόβαθρο. Στο Σοβέτο του ενός εκατομμυρίου κατοίκων, μόνο μία στις τέσσερις κατοικίες διέθετε ηλεκτρικό ρεύμα. Περίπου στις μισές υπήρχε τρεχούμενο νερό.

Όσο για το γλωσσικό, τα πράγματα είχαν ως εξής: Στο δημοτικό τα παιδιά μάθαιναν τα γλωσσικά ιδιώματα των μαύρων, αλλά στο γυμνάσιο  διδάσκονταν τόσο αγγλικά όσο και «αφρικάανς». Αξίωσή τους ήταν να διδάσκονταν τα αγγλικά σε όλα τα μαθήματα, διότι έτσι θα είχαν περισσότερες πιθανότητες να βρουν δουλειά. Βγήκαν μαζικά να διαδηλώσουν και το καθεστώς του απαρτχάιντ έπνιξε στο αίμα την κινητοποίηση. Εντονότατη υπήρξε η διεθνής κατακραυγή.

Αργότερα η Miriam Makeba ερμήνευσε το «Soweto Blues» του Hugh  Masekela.

Έπειτα από τη σφαγή στο Σοβέτο, την υπόθεση της Ν. Αφρικής περιέβαλε απείρως εντονότερο παγκόσμιο ενδιαφέρον. Κι αυτό είχε την αντανάκλασή του και σε μουσικό επίπεδο, αν σκεφθούμε πχ ότι ο Peter Gabriel έγραψε το «Biko», για τον δολοφονημένο (1977) από τις αρχές του απαρτχάιντ σοσιαλιστή ηγέτη του απελευθερωτικού κινήματος των μαύρων, προτού αρχίσουν οι μεγάλες διαδηλώσεις με αίτημα την απελευθέρωση του Μαντέλα, στην Ευρώπη.

Για τους καλλιτέχνες στη Δύση πάντως, η Μέση Ανατολή φαίνεται πως «πέφτει» κάπως μακριά. Είτε επρόκειτο για το αιματοκύλισμα των διαδηλώσεων της «Αραβικής Άνοιξης» από τις αρχές του – τόσο… βολικού, για τη Δύση-  καθεστώτος του Μπαχρέιν (με τη συνδρομή, μάλιστα, στρατού της Σαουδικής Αραβίας!) είτε πρόκειται για το απάνθρωπο απαρτχάιντ σε βάρος των Παλαιστινίων.      





ΑΚΟΥΣΤΕ  το ραδιοφωνικό αφιέρωμα στις πέντε αυτές ιστορίες και στα αντίστοιχα τραγούδια, που μεταδόθηκε  στην εκπομπή "Με Καφέ Διπλό και Μάτι Ανοικτό"  του Διονύση Ελευθεράτου,  στον 105.5 Στο Κοκκινο,  το πρωί του Σαββάτου, 7 Απριλίου 2018. 
  





Ακούστε: